2 yaş sendromu nedir, ne kadar sürer, kriz anında ne yapmalı?

Büyüklerin sevdiği bir söz vardır: "Bu yaşta inadını kırmazsan, büyüyünce başa çıkamazsın." Niyet iyi, ama gerçek neredeyse tam tersi. Bu dönemin inadı kırılacak bir şey değil, çocuğun kim olduğunu ilk kez denediği bir basamak. Kırmaya çalıştıkça genellikle uzuyor.

2 yaş sendromu tıbbi bir tanı değil; çocuğun kabaca 18 aydan başlayıp üç dört yaşa doğru yatışan "hayır" ve "kendim yapacağım" dönemine halk arasında verilen ad. Çocuk bağımsızlığını deniyor, ama istediğini anlatacak kelimesi henüz az. Bu yüzden hayal kırıklığı öfke nöbetine dönüşüyor. Konuşma geliştikçe nöbetler çoğunlukla seyrekleşiyor.

Bu dönemde işe yarayan şey kavgayı kazanmak değil, kavganın çıkacağı yerleri azaltmak. Bunun da kriz anından çok önce başlayan bir sırası var.

Neden sendrom deniyor, aslında ne oluyor

"Sendrom" deyince kulağa bir hastalık varmış gibi geliyor, ama ortada hastalık yok. İngilizcede de benzer bir halk deyimi var, "korkunç ikiler" anlamına gelen terrible twos. İki yaşındaki çocuk keşfetmek istiyor, ama bunu güvenle yapacak becerisi yok. Gün boyu kendi sınırını, senin sınırını ve çevresinin sınırını yokluyor. Durdurulduğunda öfkesini henüz frenleyemediği için duygusu bir anda ağlama, çığlık ya da tekme olarak dışarı çıkıyor.

Bir de çoğu annenin içini acıtan bir ayrıntı var: çocuk bakıcıyla, babaannesiyle, kreş öğretmeniyle genellikle uslu. Fırtına evde, senin yanında kopuyor. Amerikan Pediatri Akademisinin açıklaması basit: başkalarına sınırları zorlayacak kadar güvenmiyor; sana ise işler sarpa sararsa toparlayacağını bildiği için güveniyor. Yani bu inat, biraz da sana duyduğu güvenin ters yüzü.

2 yaş sendromu belirtileri

Her çocukta hepsi görülmez, şiddeti de çocuktan çocuğa değişir. En sık karşılaşılanlar şunlar:

• Sorulan hemen her şeye "hayır", bazen istediği şey için bile
• Ayakkabıyı giymek, kapıyı açmak, kaşığı tutmak için "kendim" ısrarı ve yardım edilince öfke
• Gülerken bir anda ağlamaya geçen, birkaç dakikada değişen duygular
• Alışık olduğu sıra bozulunca direnç; banyo öne alındı diye kopan kıyamet
• Yere yatma, bağırma, kendini geriye atma
• Vurma, ısırma, tekmeleme; çoğu zaman acıttığını tam anlamadan
• Sen evden çıkarken yapışma, ağlama ya da birden içine kapanma
• "Bak bana!" diye yeni becerisini gösterme isteği

Son madde listenin en tatlı yanı; aslında hepsinin kökü de orada: çocuk yapabildiğini görmek ve göstermek istiyor.

2 yaş krizi ne kadar sürer

Öfke nöbetleri çoğunlukla 18 ay civarında başlıyor. Çocuk kelimelerini buldukça azalıyor ve dört yaşına gelindiğinde çoğu çocukta belirgin biçimde seyrekleşmiş oluyor. Ayrılırken kopan ağlamalar da üç yaş dolaylarında genellikle hafifliyor. Arada yeni kardeş, taşınma, kreşe başlama gibi büyük değişikliklerin olduğu haftalarda inadın yeniden alevlenmesi şaşırtıcı değil. Kreşe yeni başlayan bir çocuk hem ayrılıkla uğraşır hem de ilk aylarda sık sık hastalanır; hasta ve yorgun bir çocuğun sabrı da daha kısa olur.

Kavga çıkmadan önce yapılabilecekler

Sabah sekiz buçuk. Servis kapıda, çorap ters, çocuk "ben giyeceğim" diyor ve beş dakikadır çorabın topuğu bir türlü yerine oturmuyor. Bu sahne çoğu zaman kriz anında değil, bir gece önceden çözülüyor:

• Düğmesiz, fermuarsız, kolay giyilen kıyafetleri akşamdan hazırla. İki yaşındaki çocuk giysi çıkarmayı giymekten önce öğrenir; giymeyi de basit kıyafetle daha kolay dener.
• Ona seçim bırak, ama iki seçenekle: mavi çorap mı, çizgili mi; elma mı, muz mu. "Ne giymek istersin" sorusu bu yaşta fazla açık uçlu.
• Bazı işleri ona devret. Toz almak, çamaşırları renklerine göre ayırmak, masaya kaşık koymak hem iş birliğini hem de "ben yapabiliyorum" hissini büyütüyor.
• Açlık ve uykusuzluk en sık tetikleyiciler. Alışverişe öğle uykusundan önce değil sonra çıkmak, çantada bir atıştırmalık bulundurmak çoğu krizi baştan önlüyor. Krizlerin arkasında sık sık yorgunluk varsa akşamları sakin ve tekrarlanan bir uyku düzeni kurmak gündüzleri de hafifletebilir.
• Market gibi zor yerlerde ziyareti kısa tut ve çocuğa görev ver: "Sen bize muzları bulur musun?"
• Güzel bir şey yaptığında fark et ve söyle. "Ayakkabını kendin giydin, çok uğraştın" demek, azardan çok daha hızlı öğretiyor.

Sınır konusunda bir ayrım işe yarar. Tehlikeli ya da başkasına zarar veren şeylerde net ol, sözünden dönme. Gerisinde, örneğin pijamanın üstüne yağmurluk giymek istediğinde, esneyebilirsin. Her şeye hayır diyen bir ev, çocuğun da her şeye hayır demesini kolaylaştırıyor.

2 yaş kriz anında ne yapmalı

Kriz başladığında mantıkla konuşmak işe yaramıyor, çünkü çocuk o an dinleyecek hâlde değil. İşe yarayanlar daha basit.

Önce dikkatini başka yöne çekmeyi dene, sesin olabildiğince hevesli olsun: "Bak, pencerede bir kedi!" Tutmazsa sakin kal ve bekle. Bağırmak krizi kısaltmaz, çevredeki bakışları da görmezden gelebilirsin. Evdeysen ve çocuk güvendeyse bir süre başka odaya geçmek seni de toparlar. Öfkeli değil de üzgün görünüyorsa, sarılmak bazı çocukları rahatlatıyor.

En zoru: krizi bitirmek için verdiğin hayırdan dönme, rüşvet de verme. Yoksa çocuk krizin işe yaradığını öğrenir. Kriz geçince duyguya bir ad koy: "Parktan çıkmak istemedin, çok kızdın." Bu, onun bir gün öfkesini kelimeyle anlatabilmesinin ilk adımı.

Vurur ya da ısırırsa karşılık verme. Bunun olmayacağını kısa ve net söyle, sonra neyin canını sıktığını anlamaya çalış. Koşup bağırabileceği bir park ya da bahçe, bu enerjiyi alacak en iyi yer.

Bu arada büyüklerden iki uç tavsiye duyarsın. Bir yanda "Ver bir tane, düzelir", öbür yanda "Kızdırma çocuğu, ne istiyorsa ver." İkisi de tanıdık, ikisi de işe yaramıyor. Azar ve ceza bu yaşta, özellikle kriz anında, inadı büyütüyor. Her isteğe boyun eğmek ise krizi çocuğun elinde bir anahtara çeviriyor. Ortası sıcak ama kararlı olmak: duygusuna yer açıp kuralı korumak. Bunu büyüklere anlatmak her zaman kolay değil. "Çocuk doktorları artık böyle öneriyor" demek bazen tartışmayı kısaltıyor.

Bugün çorabını kendi başına giymek için yirmi dakika uğraşan çocuk, aslında birkaç yıl sonra okul olgunluğu dediğimiz becerilerin ilk provasını yapıyor. Sabah geç kalınca bunu hatırlamak zor, ama doğru.

Ne zaman bir uzmana danışmalı

Çoğu çocukta bu dönem kendi kendine yatışır. Yine de şu durumlarda çocuk doktoruna ya da aile hekimine danışmak iyi olur. Hangi desteğin gerektiğine o karar verir:

• Çocuğun çok durgun, içine kapanık ya da uzun süredir mutsuz görünüyorsa
• Neredeyse hiçbir şeyden memnun olmuyor, sürekli bir şey istiyorsa
• Vurma ve ısırma çok sık ya da çok şiddetliyse, kendine zarar veriyorsa
• Sen tükendiğini hissediyorsan

Son madde de en az ötekiler kadar geçerli bir sebep. O günlerde yükün bir kısmını partnerine, annene ya da bir arkadaşına devretmek, çocuğa da sana da nefes aldırır.

Sık sorulanlar

2 yaş sendromunun belirtileri nelerdir?

Sık sık hayır demek, her işi kendi yapmak istemek, bir anda gülmekten ağlamaya geçmek, rutin bozulunca direnmek ve öfke nöbetleri en tanıdık olanları. Bazı çocuklar bu dönemde vurur, ısırır ya da ayrılırken yapışır.

2 yaş krizi ne kadar sürer?

Öfke nöbetleri çoğunlukla 18 ay civarında başlar ve çocuk konuştukça seyrekleşir. Dört yaşına gelindiğinde çoğu çocukta belirgin biçimde azalmış olur.

1 yaş sendromu diye bir şey var mı?

Tıbbi bir tanı olarak yok. Birinci yaşın sonunda başlayan ayrılık protestoları ve ilk itirazlar, iki yaş döneminin habercisi olarak bu adla anılıyor.

2 yaş kriz anında ne yapmalı?

Sakin kal, çocuk güvendeyse krizin geçmesini bekle ve verdiğin hayırdan dönme. Kriz bitince sarıl, yaşadığı duyguya bir ad koy; azar ve ceza bu anda inadı çoğu zaman büyütür.