Topuk kanı neden alınır? Taranan hastalıklar ve sonuç süreci

Pınar, Leyla'yı göğsüne yaslamış, hemşire de minik topuğu pamukla siliyor. Küçük bir iğne, kısa bir ağlama, sonra üzerinde daireler basılı kâğıda birkaç damla kan. Pınar'ın aklındaki soru belli: daha birkaç günlük bir bebekten neden kan alınıyor?

Topuk kanı neden alınır? Doğumda hiçbir belirti vermeyen ama erken fark edilmezse kalıcı hasar bırakabilen bazı doğuştan hastalıkları yakalamak için. Türkiye'deki Yenidoğan Tarama Programı'nda bu kanla altı hastalığa bakılır. Hastalık erken bulunursa tedaviye belirtiler başlamadan geçilebilir. Bebeklerin büyük çoğunluğunda sonuç temiz çıkar.

Pınar'ı asıl ürkütecek şey birkaç gün sonra çalan telefon ve "yeni bir örnek lazım" cümlesi olacak. Oysa bunun sebebi çoğu zaman sandığından çok daha sıradan.

Topuk kanı neden alınır, hangi hastalıklara bakılır

Sağlık Bakanlığının programı yıllar içinde genişledi ve bugün şu hastalıkları tarıyor:

• Fenilketonüri: vücut, proteinlerdeki bir yapı taşını işleyemez. Fark edilmezse beyin gelişimini etkiler; erken başlanan özel beslenmeyle bebek sağlıklı büyüyebilir.
• Konjenital hipotiroidi: tiroid bezi yeterli hormon üretmez. Bu hormon beyin gelişimi ve büyüme için gerekli; eksiği ilaçla yerine konur.
• Biyotinidaz eksikliği: bir vitaminin vücutta kullanılamamasıyla ortaya çıkan, erken bulunduğunda kolayca yönetilebilen bir durum.
• Kistik fibrozis: akciğerleri ve sindirim sistemini etkileyen kalıtsal bir hastalık.
• Konjenital adrenal hiperplazi: böbreküstü bezlerinin hormon üretimini bozan bir durum. 2022'den beri 81 ilde taranıyor.
• Spinal müsküler atrofi (SMA): kasları yöneten sinir hücrelerini etkileyen bir hastalık. 2022'de panele eklendi.

Her biri tek tek nadir. Ama programın derdi zaten sıklık değil: zekâ geriliği, beyin hasarı ve kalıcı zarar oluşmadan tanı koymak. Bakanlığa göre tarama her yıl yaklaşık 4.500 çocuğu bu hastalıkların sonuçlarından koruyor.

Ne zaman alınır

Kan, bebeğin ilk günlerinde ve bebek bir süre beslendikten sonra alınır. Beslenme şartının sebebi fenilketonüri: bu hastalık ancak bebek sütle protein almaya başladıktan sonra kanda görünür hâle gelir. Bebek yeterince emmeden ya da mama almadan alınan kanın sonucu güvenilir olmayabilir.

Erken taburcu olduysan kan çoğu zaman daha hastaneden çıkmadan alınmıştır. O zaman ilk hafta içinde aile hekimine gidip yeni bir örnek vermek gerekebilir; hastanede bunu sana söylerler, söylemedilerse sen sor. Emzirmenin ilk günlerinde bebeğin ne sıklıkla beslendiği yalnız kilo için değil, bu test için de önemli.

Bebek kanı neden topuktan alınır

Topuk, bebekte birkaç damla kanın en kolay ve en güvenli alınabildiği yer; damar aramak gerekmiyor. İşlem birkaç saniye sürüyor, bilinen bir riski yok. Leyla gibi çoğu bebek kısa bir süre ağlar. Kucağında tutmak, ten tene temas, işlemden hemen önce ya da işlem sırasında emzirmek ve bebeği sıcak tutmak genellikle yeter. Hemşireye "kucağımda alabilir misiniz" diye sormak gayet yerinde bir istek.

Sonuç nasıl öğrenilir

Kan kartları önce il sağlık müdürlüğünde toplanır, oradan Ankara ve İstanbul'daki tarama laboratuvarlarına gönderilir. Sonuçlar bir web sistemi üzerinden illere döner.

İşine yarayacak ayrıntı şu: sonuç şüpheli ya da pozitif çıkarsa kayıtlı olduğun aile hekimi seni arar. Yani bir süre ses çıkmaması çoğu zaman sonucun temiz olduğu anlamına gelir. İçin rahat etmezse ilk ASM ziyaretinde sormak senin hakkın. Hastaneden çıkarken adresini ve telefonunu doğru yazdır; sana ulaşmayan arama işe yaramaz.

Tekrar çağrıldıysan bu ne demek

İkinci örnek istenmesi bebeğinde hastalık bulunduğu anlamına gelmez. En sık sebepler sıradan:

• Kan, bebek yeterince beslenmeden alınmış.
• Karttaki kan az ya da düzgün damlamamış, değerlendirmeye yetmemiş.
• Bebek erken doğmuş ya da yenidoğan yoğun bakımda kalmış; bu durumda ilk sonuç daha az güvenilir.
• Bebeğe kan nakli yapılmış ya da yapılacak; bu durumda örneğin ne zaman alınacağını hekimin planlar.
• İlk sonuç sınırda çıkmış ve doğrulanması isteniyor.

Son madde bile tanı değil. Tarama, riskli bebekleri ayıran bir elek; şüpheli çıkan bebek ilgili kliniğe yönlendirilir, tanı orada başka testlerle konur ya da dışlanır. Çağrıldığında aynı hafta içinde gitmek, beklemekten iyidir.

Topuk kanı alınmazsa ne olur

Tarama bütün bebeklere önerilir. Atlanırsa bu hastalıklar belirti verene kadar fark edilmeyebilir ve bazılarında o zamana kadar ağır zihinsel gerilik, havale ya da nöbet gibi geri dönüşü zor sorunlar yerleşmiş olur. Kanın nereye gittiği ya da bebeğin canının yanacağı gibi bir kaygın varsa reddetmeden önce bunu hekiminle konuş. Herhangi bir sebeple test kaçtıysa aile hekimine söyle; hâlâ alınıp alınamayacağını o değerlendirir.

Aynı günlerde hastanede bir de işitme taraması yapılır: kısa, ağrısız ve genellikle bebek uyurken. Yapılamadan taburcu olduysan bir hafta içinde tamamlanması için çıkmadan randevu almak işini kolaylaştırır. Bu ilk haftanın işlerini eve dönüş hazırlığıyla birlikte bir kâğıda yazmak iyi gelir; göbek bakımı ve ilk banyo da aynı haftaya denk geliyor.

Doktora ne zaman

• Aile hekiminden ya da hastaneden yeni örnek veya kontrol için arandıysan, bekletmeden ve mümkünse aynı hafta içinde git.
• Erken taburcu olduysan ve topuk kanının alınıp alınmadığından ya da tekrar gerekip gerekmediğinden emin değilsen, ilk hafta içinde aile hekimine sor.
• Test herhangi bir sebeple yapılmadıysa, hâlâ yapılıp yapılamayacağını öğrenmek için aile hekimine başvur.
• Sonucu beklerken bebeğinde belirgin emme isteksizliği, alışılmadık uyuşukluk, kasılma ya da nöbet görürsen bekleme; hemen hekime git, ağırsa 112'yi ara.

Sık sorulanlar

Bebekten topuk kanı alınmazsa ne olur?

Taranan hastalıklar belirti verene kadar fark edilmeyebilir. Bazılarında bu gecikme, erken tedaviyle önlenebilecek kalıcı zararlara yol açabilir.

Bebek kanı neden topuktan alınır?

Topuk, birkaç damla kanın damar aramadan, hızlı ve güvenli biçimde alınabildiği yer. İşlem saniyeler sürer ve bilinen bir riski yoktur.

Topuk kanı tekrar istenirse bebek hasta mı demektir?

Hayır. Tekrar istenmesinin en sık sebepleri bebeğin yeterince beslenmeden kan vermesi, kartta yeterli kan olmaması ya da erken doğumdur.

Topuk kanı sonucu nasıl öğrenilir?

Sonuç şüpheli ya da pozitifse kayıtlı olduğun aile hekimi seni bilgilendirir. Merak ediyorsan ilk ASM ziyaretinde sorabilirsin.