Folik asit: ne işe yarar, ne zaman başlanır, ne zaman bırakılır?

Folik asit, hamile kalmadan önce başlanması önerilen bir B vitamini ve en çok gebeliğin ilk haftalarında iş görüyor. Asıl incelik de o haftaların zamanlamasında saklı; çoğu kadın için o haftalar, daha hamile olduğunu öğrenmeden geçip gidiyor.

Kısa cevap şöyle: folik aside bebek düşünmeye başladığın anda başlanır; CDC'nin ölçüsü, hamile kalmadan en az bir ay önce. Planlamadan hamile kaldıysan testin pozitif çıktığı gün başlarsın. NHS gebeliğin 12. haftasına kadar sürdürmeyi öneriyor; daha uzun kullanmanın bebeğe zararı yok. Ne kadar alacağını hekimin belirler.

Folik asit nedir, ne işe yarar

Folat, B9 vitamininin genel adı. Ispanakta, mercimekte, portakalda doğal olarak bulunan biçimine folat, tablette ve zenginleştirilmiş gıdada kullanılan biçimine folik asit deniyor. Vücut bu vitamini yeni hücre yaparken kullanıyor: kan hücreleri, DNA, büyüyen her doku.

Gebelikte bu iş çok hızlanıyor. Bebeğin beynine ve omuriliğine dönüşecek yapıya nöral tüp deniyor ve bu tüp gebeliğin ilk haftalarında kapanıyor. Kapanma tamamlanmazsa spina bifida (omurilikte açıklık) ya da anensefali gibi ağır doğumsal sorunlar gelişebiliyor. CDC, bu sorunları önlediği araştırmalarla gösterilmiş tek folat biçiminin folik asit olduğunu vurguluyor. NHS de dudak ve damak yarığı ile bazı kalp sorunlarına karşı koruyucu etkisi olabileceğini ekliyor.

Neden testten önce başlanıyor

Rakamlara boğulmadan ilk haftaların sırasına bir bakalım.

• Son adetinin ilk günü: gebelik haftaları buradan sayılmaya başlıyor, ortada henüz bir gebelik yok.
• Döngünün ortasına doğru: yumurtlama ve döllenme.
• Döllenmeden birkaç gün sonra: gebelik hormonu hCG salgılanmaya başlıyor.
• Adetin geciktiğinde: çoğu ev testi ancak bu noktada pozitif gösteriyor.
• Hemen ardından gelen haftalar: nöral tüp kapanıyor.

Yani folik asidin en çok işe yarayacağı dönem, sen daha testi ne zaman yapacağını düşünürken açılıyor ve çoğu zaman fark edilmeden kapanıyor. CDC bu yüzden hamile kalma ihtimali olan her kadına, bebek planı olmasa bile her gün folik asit almasını öneriyor. Kulağa abartılı gelebilir ama mantığı basit: vitamin vücutta zaten hazırsa, kaçırılacak gün de kalmıyor.

Peki planlamadan hamile kaldıysan ve bunu yeni okuyorsan? Pozitif sonucu gördüğün gün başla. NHS'in önerisi bu kadar net. Kaçan günler geri gelmiyor, bu doğru; ama folik asit riski azaltan bir önlem, almamış olman bir sorun var demek değil. Kendini suçlamak yerine ilk muayenede aile hekimine ya da kadın doğum hekimine ne zaman başladığını söylemen yeterli. Bebeğin beyin ve omurilik gelişimi ilerleyen haftalarda, özellikle ikinci üç aydaki detaylı ultrasonda ayrıca değerlendiriliyor.

Kimlerde plan farklı

Bazı durumlarda standart tablet yetmiyor, daha yüksek bir doz gerekiyor. NHS'in saydığı durumlar şunlar:

• Sende ya da bebeğin biyolojik babasında nöral tüp sorunu varsa; ikinizden birinin ailesinde bu sorunu yaşamış biri varsa
• Daha önceki bir gebeliğinde nöral tüp sorunu yaşandıysa
• Diyabetin varsa
• Orak hücre hastalığı ya da talasemi gibi bir kan hastalığın varsa
• Epilepsi ilacı kullanıyorsan ya da HIV tedavisi görüyorsan

Bu listeden biri sana uyuyorsa, gebelikten önce hekiminle konuşman iyi olur. Yüksek dozu reçeteyle hekimin belirler; eczaneden kendi başına aldığın kutu bu ihtiyacı karşılamıyor. CDC de daha önceki gebeliğinde nöral tüp sorunu yaşayanların yeniden denemeden önce mutlaka doktora görünmesini istiyor. MedlinePlus ise ikiz ya da üçüz bekleyenlerde ihtiyacın arttığını not ediyor; ikiz bekliyorsan bunu da muayenede sormaya değer.

Evlilik öncesi taramada talasemi taşıyıcısı olduğunu öğrendiysen bu listeyi okurken aklına bir soru takılabilir. Taşıyıcı olmak, hastalığın kendisiyle aynı şey değil; senin durumunun bu gruba girip girmediğini hekimin söyler.

Eczanedeki kutular ve yanındaki vitaminler

Raflarda "folik asit", "folat" ya da "metilfolat" yazan kutular yan yana duruyor ve hangisini alacağın sık sorulan bir soru. CDC bu konuda net: nöral tüp sorunlarını önlediği araştırmalarla gösterilmiş olan biçim folik asit. Diğer biçimlerin aynı etkiyi verip vermediği bu kadar net bilinmiyor. Hangisini alacağından emin değilsen kutunun arkasını eczacına ya da aile hekimine göstermen yeterli.

Tableti ne zaman içeceğine gelince, sabah mı akşam mı içtiğinin fark yarattığını söyleyen bir kaynağa rastlamadık. Asıl mesele her gün almak. İlk haftalarda bulantın varsa midenin en sakin olduğu saati seçmek işini kolaylaştırır; unutmamanın en kolay yolu da çoğu kişi için diş fırçasının yanında duran kutu oluyor.

NHS, gebelikte folik asidin yanında iki konuya daha dikkat çekiyor. Biri D vitamini; desteğe ihtiyacın olup olmadığını ve ne kadar alacağını hekimin belirler. Diğeri A vitamini: retinol içeren takviyeler, morina karaciğer yağı gibi balık yağları ve ciğer gibi A vitamini çok yüksek besinler gebelikte önerilmiyor. Evde "kansızlığa iyi gelir" diye ciğer tavsiye eden büyükler varsa, bu ayrıntıyı tatlı dille hatırlatabilirsin.

Demir ise ayrı bir konu. NHS'e göre demire ihtiyacın olup olmadığı kan tahlilleriyle anlaşılıyor; gerekiyorsa takviyeyi hekimin önerir. Yani multivitamin, demir ve folik asit kutularını aynı rafa dizip hepsini birden içmek yerine, ilk muayenede neyi neden aldığını konuşmak daha sağlıklı bir başlangıç.

Folik asit hangi besinlerde var

Türk mutfağı bu konuda şanslı. Folatın en zengin kaynakları sofrada zaten sık gördüğün şeyler:

• Koyu yeşil yapraklılar: ıspanak, pazı, roka, semizotu
• Kuru baklagiller: mercimek, nohut, kuru fasulye, bezelye
• Turunçgiller: portakal, mandalina, greyfurt ve bunların suyu
• Paketinde folik asit eklendiği yazan kahvaltılık gevrekler ve tahıl ürünleri

Akşam mercimek çorbası, yanında bir tabak ıspanak, kahvaltıda bir portakal: güzel bir gün. Yine de NHS, gebelikte gereken miktarı yalnızca besinlerden toplamanın zor olduğunu söylüyor. Takviye bu yüzden sebzenin yerine değil, yanına geliyor. CDC'nin önerisi de etiketten geçiyor: aldığın vitaminin ve gıdanın paketinde folik asit yazıp yazmadığına bak. Bir ayrıntı daha: MedlinePlus'a göre folat suda çözünüyor, fazlası vücutta birikmeden idrarla atılıyor. O yüzden ara ara bol bol almak yerine her gün düzenli almak daha anlamlı.

Folik asitle B12 aynı mı, eksikliği nelere yol açar

Folik asitle B12 aynı şey değil, ama sık karıştırılmalarının bir sebebi var. İkisi de B vitamini, ikisi de kan hücresi yapımında birlikte çalışıyor ve ikisinin eksikliği de kansızlığa yol açabiliyor. Folat yeşil sebzede ve baklagilde bolken B12 çoğunlukla et, yumurta ve süt ürünlerinden geliyor.

Seni ilgilendiren tarafı şu: MedlinePlus, yüksek doz folik asidin B12 eksikliğini maskeleyebileceğini, yani kan tahlilinde gizleyebileceğini belirtiyor. Kansızlık düzelmiş görünürken B12 eksikliği sinsice sürebilir. Bu yüzden "fazlası zarar vermez" diyerek dozu kendi kendine artırmak iyi bir fikir değil. Et ve süt ürünü az tüketiyorsan ya da vegan besleniyorsan bunu hekimine söyle ki B12'ye ayrıca baksın.

Eksikliğe gelince, gebelikteki en bilinen sonuç nöral tüp sorunları. Gebelik dışında ise MedlinePlus eksikliğin şu işaretlerle kendini gösterebileceğini yazıyor: bazı kansızlık türleri, ağız yaraları, şişmiş ve kızarık bir dil, ishal, saçlarda erken ağarma, çocuklarda büyümede yavaşlama. Sağlık Bakanlığının gebelik beslenmesi sayfası da Türkiye'deki gebelerde demir eksikliğine bağlı kansızlığın folik asit yetersizliğiyle birlikte görülebildiğini not ediyor. Bu belirtiler başka pek çok nedenle de ortaya çıkabildiği için tahmin yerine bir kan tahlili daha çok şey söylüyor.

Folik asit ne zaman bırakılır, emzirirken devam edilir mi

Kaynaklar burada tam olarak aynı şeyi söylemiyor. NHS 12. haftaya kadar sürdürmeyi öneriyor ve daha uzun kullanmanın bebeğe zarar vermediğini söylüyor. CDC ise gebelik planlayanlara gebelik boyunca sürdürmelerini öneriyor. Kullandığın gebelik vitamini folik asit içeriyorsa ayrı bir tablete gerek kalmayabilir. Hangisinin sana uyduğunu, kan değerlerine ve geçmişine bakarak hekimin belirler.

Doğumdan sonra da ihtiyaç bitmiyor. MedlinePlus emziren annelerin folat ihtiyacının gebelik öncesine göre daha yüksek olduğunu belirtiyor. Bunun bir kısmını tabağın karşılıyor; emzirirken nasıl beslendiğin burada da belirleyici. Takviyeye devam edip etmeyeceğini doğum sonrası kontrolünde sorman yeterli.

Belki bugün mutfak dolabına bir bak: mercimek, nohut, bir paket ıspanak. Tablet sabahları, tabak akşamları. İkisi bir arada, ilk haftaların en sessiz ama en işe yarar alışkanlığı oluyor.

Doktora ne zaman

• Hamilelik planlıyorsan ve diyabet, epilepsi ya da bir kan hastalığın varsa, gebelikten önce
• Daha önce nöral tüp sorunu olan bir gebelik yaşadıysan, yeniden denemeden önce
• Testin pozitif çıktıysa ve henüz takviyeye başlamadıysan, ilk randevuyu beklemeden aile hekimine ya da ASM'ye haber ver
• Halsizlik, çarpıntı, ağız yaraları ya da dilde kızarıklık fark edersen; tahlil gerekip gerekmediğine hekimin karar verir
• Birden fazla vitamin kullanıyorsan, kutuları muayeneye götür; toplamda ne aldığını hekimin görsün

Sık sorulanlar

Folik asit nedir, ne işe yarar?

Folik asit, B9 vitamini olan folatın takviyelerde ve zenginleştirilmiş gıdalarda kullanılan biçimi. Vücut onu yeni hücre ve kan hücresi yaparken kullanıyor; gebelikte bebeğin beyin ve omuriliğine dönüşen nöral tüpün sağlıklı kapanmasına katkı veriyor.

Folik asitle B12 aynı mı?

Hayır. İkisi de B vitamini ve kan hücresi yapımında birlikte çalışıyor ama ayrı vitaminler. Yüksek doz folik asit B12 eksikliğini kan tahlilinde gizleyebildiği için doz artırmaya hekimin karar verir.

Emzirenler folik asit kullanabilir mi?

Emzirme döneminde de folata ihtiyaç sürüyor ve folik asit bu dönemde kullanılabilen bir vitamin. Ayrı bir takviye mi alacağına, yoksa beslenmen ve kullandığın vitaminin yetip yetmediğine hekimin bakar.

Folik asit ne zaman bırakılır?

NHS gebeliğin 12. haftasına kadar sürdürmeyi öneriyor, daha uzun kullanmanın zararı olmadığını da belirtiyor. Ne zaman bırakacağını ya da gebelik vitaminine geçip geçmeyeceğini hekimin belirler.