Hepatit B aşısı: bebeğe neden doğar doğmaz yapılır?

Hepatit B aşısı, karaciğere yerleşip yıllarca ses çıkarmadan hasar verebilen bir virüse karşı koruyor ve Türkiye'de 1998'den beri bütün bebeklere rutin olarak yapılıyor. İlk doz daha hastaneden çıkmadan yapılıyor, çünkü virüs yenidoğana bulaştığında çoğu zaman kalıcı oluyor; yetişkinde ise genellikle geçip gidiyor.

Aşı, kan ve vücut sıvılarıyla, en çok da doğum sırasında anneden geçebilen bir karaciğer enfeksiyonuna karşı bebeği korur. Canlı virüs içermez, hastalık yapmaz ve aşılanan bebeklerin neredeyse tamamında güçlü bir koruma oluşturur. Dozların sayısını ve zamanını Sağlık Bakanlığının aşı takvimi belirler.

Hepatit B nedir, neden önemsenir

Hepatit B bir karaciğer iltihabı. Bazen birkaç haftalık bir hastalık olarak geçip gidiyor, bazen virüs vücuttan atılamıyor ve kalıcı, yani kronik hâle geliyor. Kronik hepatit B'si olanların çoğu kendini gayet sağlıklı hissediyor. Yıllar içinde siroz ya da karaciğer kanseri gelişebiliyor ve bu sürede virüs, kimse fark etmeden başkalarına geçebiliyor.

Türkiye'de yetişkinlerin yaklaşık yüzde 4'ü virüs taşıyor ve bu kişilerin yalnızca yüzde 12'si bunu biliyor. Kabaca her 25 yetişkinden biri, çoğu da habersiz.

Virüs bebeğe ve çocuğa nasıl geçer

Bebeği asıl ilgilendiren iki yol doğum sırasında anneden geçiş ve ev içinde kanla temas. Listenin tamamı şöyle.

• Doğum sırasında, taşıyıcı anneden bebeğe
• Ev içinde, kanla temas yoluyla: ortak kullanılan diş fırçası, tıraş bıçağı gibi eşyalar
• Küçük çocuklar arasında açık yara ve kesikler üzerinden
• Taranmamış kan ve kan ürünleri, steril olmayan tıbbi ya da diş işlemleri
• Sterilize edilmemiş aletlerle dövme, piercing, hacamat
• Cinsel ilişki

Bebeğe bakan, onu kucağına alan herkesin taşıyıcı olup olmadığını bilmek mümkün değil; aşının her bebeğe yapılmasının bir nedeni de bu.

Hepatit B aşısı neden doğumda yapılır

Çünkü virüsün geçici mi kalıcı mı olacağını büyük ölçüde hangi yaşta alındığı belirliyor. Yaşa göre kronikleşme oranı şöyle.

• Doğum sırasında ya da hemen sonrasında bulaşırsa: yaklaşık 10 bebekten 9'unda kronikleşiyor.
• Yetişkinlikte bulaşırsa: 100 kişiden 2 ile 5'inde kronikleşiyor.

Aynı virüs, aynı bulaş, ama sonuç neredeyse tersine dönüyor. Yetişkinlerin büyük kısmı virüsü vücudundan atabilirken yenidoğanların çoğunda virüs yerleşip kalıyor. Doğumda yapılan doz, bebeği en savunmasız olduğu günlerde, virüs yerleşmeye fırsat bulamadan korumaya alıyor.

"Benim testim temiz çıktı, yine de neden?" diye sormak çok doğal. Virüs gebelikteki tahlilden sonra da kapılabiliyor, sonuç doğum anında elde olmayabiliyor ve bulaş yalnızca anneden olmuyor; ev içinde ve küçük çocuklar arasında da geçebiliyor. Doğumdaki doz bu açıkların hepsini birden kapatıyor.

Anne taşıyıcıysa bebeğe ne yapılır

Bebeğe doğar doğmaz aşıyla birlikte hepatit B immünoglobülini (HBİG) denen hazır antikor iğnesi yapılıyor. Taşıyıcı olup olmadığın gebelik takibinde, daha önce aşılanmış olsan bile, kanda HBsAg testiyle anlaşılıyor; sonucu e-Nabız'da da görebilirsin. Sonuç pozitifse doğum ekibi hazırlıklı oluyor. Aşı bebeğin kendi korumasını kurana kadar ilk günlerde korumayı bu iğne sağlıyor.

Senin için gebelikte ilaç tedavisi gerekip gerekmediğine ise bir enfeksiyon hastalıkları ya da gastroenteroloji uzmanı karar veriyor. Bu bebeklerin aşı takvimi diğerlerinden farklı olabiliyor; hangi dozun ne zaman yapılacağına ve korumanın kan testiyle kontrol edilip edilmeyeceğine hekimin karar veriyor. Doğuma giderken doğum çantana HBsAg sonucunun bir çıktısını koymak, gece yarısı başka bir hastanede doğum yapsan bile ekibin işini kolaylaştırır.

Hepatit B aşısı güvenli mi

Evet. Aşıda canlı virüs yok; hepatit B hastalığı yapması mümkün değil. Aşılanan bebeklerin yüzde 98'inden fazlasında iyi bir koruma oluşuyor; bu koruma en az 20 yıl, büyük ihtimalle ömür boyu sürüyor. Çoğu kişide ek hatırlatma dozuna gerek kalmıyor.

Yan etkiler genellikle hafif ve kısa: iğne yerinde şişlik ya da hassasiyet, huzursuzluk, ateş. Ciddi alerjik tepki çok nadir ve aşıyı yapan sağlık ekibi buna hazırlıklı. Aşının yapılmamasının tek kesin nedeni daha önceki bir doza ya da aşının içindeki bir maddeye karşı ciddi alerji geçirmiş olmak. Bebek o gün ateşliyse ve belli ki hastaysa aşı iyileşene kadar ertelenebiliyor; kararı aşıyı yapan hekim veriyor. İğne anını ikiniz için kolaylaştıracak küçük şeyler de var.

Kimler hepatit B aşısı yaptırmalı

Bütün bebekler ve aşısız olup risk taşıyan herkes. Risk grubunda öne çıkanlar sağlık çalışanları ve sağlık öğrencileri, hemodiyaliz hastaları, sık kan ürünü alanlar, evinde hepatit B taşıyıcısı biri olanlar ve hepatit B dışında kronik karaciğer hastalığı olanlar. Aşı hamilelikte ve emzirirken de yapılabiliyor.

Aşı rutin takvime 1998'de girdiği için ondan önce doğmuş birçok yetişkin bebekken aşılanmamış olabilir. Kendi durumunu bilmiyorsan aile hekimin bir kan testiyle bağışık olup olmadığına bakabilir. Aşının ücretini ve hangi grupların ücretsiz aşılandığını en güncel hâliyle yine ASM söyler.

Takvimi nereden takip edersin

Bebeğinin aşıları ASM'deki kayıtta ve e-Nabız'da görünüyor. Bir dozun kaçması dünyanın sonu değil; aile hekimin takvimi yeniden düzenler. Hangi aşının hangi randevuya denk geldiğini izlemek için aşı takvimini takip etmenin pratik yolları var; biri elinde olunca randevu gününü unuttuğun bir hafta bile telaşa dönmüyor.

Hepatit B aşısından sonra doktora ne zaman

• Hemen 112: aşıdan sonra yüzde ya da dudaklarda şişme, nefes almada zorluk, yaygın kurdeşen varsa
• Bebeğin ateşi yükseliyor ya da huzursuzluğu beklediğinden uzun sürüyorsa
• İğne yerindeki şişlik giderek büyüyor ve kızarıyorsa
• Gebelik tahlillerinde HBsAg pozitif çıktı ama doğumda bebeğe ne yapılacağı henüz konuşulmadıysa
• Bir doz kaçtıysa ya da kaçıp kaçmadığından emin değilsen

Hangisinde ne yapılacağını aile hekimin ya da çocuk doktorun söyler.

Sık sorulanlar

Hepatit B aşısı neden yapılır?

Karaciğerde kalıcı hasar bırakabilen hepatit B virüsüne karşı korumak için. Virüs doğum sırasında bulaşırsa bebeklerin büyük çoğunluğunda kronikleşir; bu yüzden aşıya doğumda başlanır.

Hepatit B aşısı hastalık yapar mı?

Hayır. Aşı canlı virüs içermez, bu yüzden hepatit B hastalığına yol açamaz. Yan etkileri çoğunlukla iğne yerinde hassasiyet, huzursuzluk ya da ateş gibi hafif ve kısa süreli şikâyetlerdir.

Kimler hepatit B aşısı yaptırmalı?

Bütün bebekler ve aşısız olup risk taşıyan yetişkinler: sağlık çalışanları, diyaliz hastaları, evinde hepatit B taşıyıcısı olanlar, kronik karaciğer hastaları gibi. Bağışık olup olmadığını bir kan testi gösterir.

Hepatit B aşısı kaç yıl korur?

En az 20 yıl, büyük ihtimalle ömür boyu. Çoğu kişide ek hatırlatma dozuna gerek kalmıyor.

Anne hepatit B taşıyıcısıysa bebeğe ne yapılır?

Doğar doğmaz aşıyla birlikte hazır antikor iğnesi (HBİG) yapılır. Bu bebeklerin aşı takvimi farklı olabilir; korumanın kan testiyle kontrol edilip edilmeyeceğine hekim karar verir.

Diyaliz hastalarına hepatit B aşısı uygulanır mı?

Evet, hemodiyaliz hastaları risk grubunda. Onlara farklı bir doz uygulanır ve aşıya yanıt zayıf olabildiği için koruma kan testiyle kontrol edilir.