Gebelik zehirlenmesi belirtileri: hangisi acil, hangisi değil?

Gebelik zehirlenmesi belirtileri çoğu zaman yüksek tansiyon ve idrarda proteinle başlar; ikisini de sen hissetmezsin. Hissedilen uyarılar ise geçmeyen baş ağrısı, bulanık görme, kaburga altında ağrı ve yüzde, ellerde birden beliren şişlik. Dikkat isteyen yer de burası: bu uyarılar, gebelikte zaten herkesin yaşadığı sıradan şikâyetlerin içine saklanıyor.

Gebelik zehirlenmesi, tıptaki adıyla preeklampsi, genellikle 20. haftadan sonra ortaya çıkan, tansiyonun yükselmesi ve böbrek, karaciğer gibi organların etkilenmesiyle seyreden bir gebelik hastalığıdır. Bazen doğumdan sonraki günlerde ya da haftalarda başlar. Her kontrolde tansiyonunun ölçülmesi, idrar tahlili istenmesi bu yüzden; sen kendini iyi hissederken bile tablo bu iki basit ölçümde ortaya çıkmaya başlayabiliyor.

Gebelik zehirlenmesi belirtileri nelerdir

• Baş ağrısı: şiddetli ve ağrı kesiciyle geçmeyen, saatlerce süren türden.
• Görme değişikliği: bulanıklık, gözünün önünde noktalar ya da ışık çakması.
• Kaburgaların hemen altında, özellikle sağ üst karında ağrı.
• Yüzde, göz altında, ellerde ya da ayaklarda birden ortaya çıkan şişlik.
• Mide yanmasına benzeyen ama mide ilacıyla geçmeyen yanma.
• Kusma, özellikle ilk üç aydan sonra yeniden başlamışsa.
• Nefes almakta zorlanma.
• Tarif etmesi zor bir "çok kötüyüm" hissi.

Bunların hiçbiri tek başına preeklampsi demek değil. Ama gebeliğin ikinci yarısındaysan ya da yakın zamanda doğum yaptıysan, bu listeden bir tanesi bile aynı gün hekime gitmeye yeter.

Sıradan gebelik şikâyetinden nasıl ayrılır

Gebelikte ayaklar zaten şişer. Akşamüstü bileklerin kalınlaşıyor, sabah inmiş oluyorsa bu çoğu zaman olağan bir tablo. Dikkat isteyen tablo başka: sabah uyandığında yüzünün ve göz altlarının da şiş olması, yüzüğünün bir günde dar gelmesi, şişliğin birkaç saat içinde belirgin biçimde artması.

Mide yanması da öyle. Son aylarda neredeyse herkes yaşar ve genelde yatarken artan bir reflü olarak kendini gösterir. Preeklampsideki yanma ise daha çok kaburga altında, sağ tarafta bir ağrı ya da baskı gibidir ve bildiğin yöntemlerle hafiflemez.

Baş ağrısı en çok gözden kaçan işaret. Uykusuzluk, susuzluk, ekran derken gebelikte baş ağrısının pek çok sıradan nedeni var. İkinci yarıda yeni başlayan, şiddetli, dinlenmeyle geçmeyen ya da görme bulanıklığıyla birlikte gelen baş ağrısı ise "bir uyuyayım, geçer" diye bekletilecek türden değil.

Gebelik zehirlenmesi kaçıncı haftada olur

• 20. haftadan önce: çok nadir, ama gebeliğin herhangi bir döneminde görülebilir.
• 20. haftadan sonra: risk belirginleşir. Çoğu vaka son üç ayda ortaya çıkar.
• Doğumdan sonra: bazı annelerde belirtiler doğumdan sonraki günlerde ya da haftalarda başlar. Buna doğum sonrası preeklampsi deniyor.

Son madde çoğu kişinin aklına gelmiyor. Bebek kucağına geldikten sonra baş ağrısını uykusuzluğa, şişliği serumlara bağlamak çok kolay. Lohusalık dönemi boyunca aynı listeyi aklının bir köşesinde tutmak, gerekirse annenden, partnerinden ya da bir arkadaşından bunu sana hatırlatmasını istemek işe yarar.

Gebelik zehirlenmesinde bebeğe ne olur

Preeklampside sorun büyük ölçüde plasentadan kaynaklanır. Plasentadaki kan akışı bozulunca bebeğe giden oksijen ve besin azalabilir, bebeğin büyümesi yavaşlayabilir. Bu yüzden tanı konunca ultrasonla büyüme takibi sıklaşır. Bazı durumlarda plasentanın vaktinden önce rahim duvarından ayrılması ve erken doğum riski de artar.

Yine de vakaların büyük kısmı ağır seyretmiyor. Bebeği korumanın en etkili yolu erken fark edip takibi sıkı tutmak. Bu dönemde hekimin senden büyük ihtimalle bebeğin hareketlerini izlemeni isteyecek. Her bebeğin kendine göre bir düzeni vardır; hareketlerin azaldığını ya da alıştığın düzenin değiştiğini fark edersen bunu ertesi kontrole bırakmadan hekimine haber ver.

Gebelik zehirlenmesi tanısı nasıl konur

Tanı, tansiyon ölçümü ve idrarda proteine bakılmasıyla başlar. Şüphe varsa hekimin kan tahlilleri ister, karaciğer ve böbrek değerlerine, kan pulcuklarına bakar, bebeğin büyümesini ultrasonla kontrol eder. Tahlil sonuçlarını e-Nabız'dan görebilirsin, ama yorumu hekimine bırakmak en sağlıklısı.

Kimde risk daha yüksek

Bazı durumlarda risk daha yüksek sayılıyor; hekimin ilk kontrolde bunları zaten sorar.

• Daha önceki gebelikte preeklampsi geçirmiş olmak
• Gebelik öncesinden yüksek tansiyon, şeker hastalığı ya da böbrek hastalığı
• Lupus gibi bağışıklık sistemi hastalıkları
• İlk gebelik
• İkiz ya da üçüz gebelik
• Annede ya da kız kardeşte preeklampsi öyküsü
• Kırk yaş ve üstü, son gebelikten bu yana uzun bir ara, gebelik öncesi belirgin fazla kilo

Riski yüksek görülen gebelerde hekim koruyucu bir tedavi (çoğunlukla aspirin) başlayabiliyor. Bu ilaca kendi kendine başlanmaz; gerekip gerekmediğine, ne zaman ve ne kadar kullanılacağına seni izleyen hekim karar verir. Gebelik boyunca kilonun dengeli artması ve düzenli hareket de riski azaltan şeyler arasında sayılıyor.

Gebelik zehirlenmesi nasıl tedavi edilir

Preeklampsinin gebelik sürerken ortadan kalkmasını sağlayan bir tedavi yok; bulgular genellikle doğumla geriler. O güne kadar yapılan şey anneyi ve bebeği güvende tutmak: daha sık kontrol, evde tansiyon ölçümü, bebeğin hareketlerinin izlenmesi, gerekiyorsa gebelikte güvenli sayılan tansiyon ilaçları. Hafif tabloda evde izlem mümkün olabiliyor. Ağır tabloda yatış gerekir, nöbeti önleyen ilaç damardan verilebilir.

Doğumun zamanına senin ve bebeğin durumuna, gebelik haftasına bakılarak karar verilir. Bazen erken doğum beklemekten daha güvenli olur; bu kararı hekimin seninle birlikte verir.

Tedavi edilmezse ne olur

Takip edilmeyen ağır preeklampsi ciddi sonuçlar doğurabilir: eklampsi denen nöbetler, HELLP sendromu adı verilen, karaciğeri ve kan hücrelerini etkileyen nadir bir tablo, inme, böbrek ve karaciğer hasarı. Preeklampsi geçiren annelerde ilerideki yıllarda kalp hastalığı riski de artıyor; doğumdan sonra tansiyonunu ara ara ölçtürmeyi alışkanlık hâline getirmek bu yüzden iyi bir fikir.

Kontrole giderken ne not almalı

Belirtiler bazen muayene odasına girince hafifler, hatırlaman da zorlaşır. Telefonuna kısa bir not tutman hekiminin işini çok kolaylaştırır.

• Baş ağrısı ya da görme şikâyeti ne zaman başladı, ne kadar sürdü, ağrı kesici aldıysan işe yaradı mı.
• Şişlik nerede: yalnız ayaklarda mı, yüzde ve ellerde de mi, sabah da duruyor mu.
• Evde tansiyon ölçüyorsan tarih ve saatle birlikte değerler. Ölçümü hep aynı koldan, otururken ve birkaç dakika dinlendikten sonra yaparsan değerler birbiriyle kıyaslanabilir olur.
• Ailende, özellikle annende ya da kız kardeşinde gebelikte tansiyon sorunu olup olmadığı.

Doktora ne zaman gidilir

• Nöbet, bilinç bulanıklığı ya da nefes almakta ciddi zorlanma varsa beklemeden 112 aranır.
• Geçmeyen şiddetli baş ağrısı, görme bulanıklığı ya da ışık çakması olursa aynı gün doğumhaneye ya da acile git.
• Kaburga altında, sağ üst karında ağrı, mide ilacıyla geçmeyen yanma ya da yeniden başlayan kusma için de aynı şey geçerli.
• Yüzde ve ellerde birden beliren şişlik ya da tarif edemediğin bir kötülük hissi de bekletilmez.
• Evde tansiyon ölçüyorsan, hekiminin senin için belirlediği sınırın üstünde çıkan değerleri hemen bildir.
• Doğumdan sonraki haftalarda da bu belirtilerden biri olursa doğum yaptığın hastaneye başvur.

Gece yarısı acile gidip "boşuna geldim" demek, evde bekleyip geç kalmaktan her zaman iyidir. Doğum çantanı hazırladıysan yanına alman da işini kolaylaştırır.

Sık sorulanlar

Ayaklarım şişiyor, bu gebelik zehirlenmesi mi?

Tek başına ayak ve bilek şişmesi gebelikte çoğu zaman olağandır. Yüzde, göz altında ve ellerde birden beliren şişlik ise gebelik zehirlenmesinin işaretlerinden biri olabilir, aynı gün hekime göstermek gerekir.

Gebelik zehirlenmesi kaçıncı haftada olur?

Çoğu vaka 20. haftadan sonra, özellikle son üç ayda ortaya çıkar; daha erken görülmesi çok nadirdir. Bazı annelerde belirtiler doğumdan sonraki günlerde ya da haftalarda başlar.

Gebelik zehirlenmesi kendiliğinden geçer mi?

Gebelik sürerken kendiliğinden geçmez, yalnızca yakın takiple yönetilir. Bulgular genellikle doğumdan sonra geriler; bazı annelerde tansiyon ilacı ve kontroller lohusalıkta birkaç hafta daha sürer.

Bir kez gebelik zehirlenmesi geçiren, sonraki gebelikte yine yaşar mı?

Kesin değil, ama önceki gebelikte preeklampsi geçirmek riski artıran başlıca etkenlerden biri. Bir sonraki gebelikte bunu hekimine en baştan söylemen, koruyucu tedavinin gerekip gerekmediğine karar vermesini kolaylaştırır.

Hamilelikte zehirlenme olursa ne olur?

Halk dilinde hamilelikte zehirlenme denince çoğunlukla preeklampsi kastedilir. Erken fark edilip takip edildiğinde çoğu anne ve bebek sağlıkla doğuma ulaşır; takip edilmeyen ağır tablolar ise nöbet ve organ hasarına kadar ilerleyebilir.